عراق بزرگترین واردکننده محصولات فولادی کشور است و بیش از یک پنجم آهن الات صادراتی ایران به این کشور صادر می شوند. در آغازین ساعات هفته با اعلام دولت مرکزی این کشور، 3 مرز اصلی ارتباط بین دو کشور توسط این کشور مسدود و از ورود محصولات و مقاطع فولادی به عراق، جلوگیری به عمل آمد.
توقف صادرات آهن الات ایران به عراق نتایج و پیامدهای زیان باری برای کشور خواهد داشت اما طبق برخی اخبار و شنیدهها، دیروز هر 3 گذرگاه اصلی برای مسافران بازگشایی شده اند و مرز چذابه نیز به زودی برای عبور محصولات ایرانی آماده خواهد شد. در ادامه این گزارش به بررسی تاثیرات این توقف و شرایطی که در صورت ادامه دار بودن آن برای بازار فولاد ایران و همینطور قیمت آهن آلات شاهد خواهیم بود، می پردازیم.
توقف صادرات فولاد به عراق با بسته شدن مرزهای زمینی
بامداد روز شنبه 21 شهریور ماه 1405، با اعلام دولت مرکزی عراق، 3 گذرگاه مرزی تجاری-مسافربری اصلی ایران و عراق به طور موقت مسدود شدند و از ورود مسافران و هر گونه محصولات تجاری که فولاد هم یکی از اصلی ترین آنها بود جلوگیری به عمل آمد. دلیل و علت این اقدام دولت عراق هنوز به طور کامل مشخص نیست اما طبق گفته مقامات سیاسی کشور، یک حادثه امنیتی موجب این اقدام مقامات سیاسی عراق شده است.
مسدود شدن ناگهانی دو گذرگاه مرزی چذابه و شلمچه به عنوان اصلی ترین گذرگاه صادرات مقاطع فولادی به عراق از جمله: شمش، میلگرد آجدار، انواع ورق، مقاطع ساختمانی مانند نبشی و ناودانی، آهن اسفنجی و... شوکی بزرگ به صنعت فولاد وارد کرد و تمام اقدامات و سیاستهای کلان اقتصادی و تجاری کشور را که صادرات به عراق نقش بسیار بزرگی در فرآیند آنها داشت، با چالش جدی مواجه کرد.
اهمیت تجارت با عراق به عنوان مهمترین مقصد صادرات فولاد
ایران با دارا بودن رتبه 10 در بین 10 کشور برتر تولیدکننده فولاد جهان تا سال 2025 و ثبت رکورد 31 میلیون تن تولید فولاد در سال گذشته، یکی از صادرکنندگان بزرگ فولاد در منطقه است که محصولات فولادی خود را به بیش از 55 کشور آسیایی، اروپایی و آفریقایی صادر می کند. یکی از مهمترین مقاصد صادرات فولاد کشور که طبق آمارهای سازمان معادن و صنایع کشور در نیمه نخست سال 1401، 21.7 درصد از حجم مقاطع صادراتی کشور را به خود اختصاص داده بود، عراق است.
اهمیت صادرات فولاد به این کشور تا جایی است که مجتمع فولاد صنعت بناب در آذربایجان شرقی، بیشتر با هدف صادرات به عراق راه اندازی شده است تا تامین نیازهای بازار داخلی! این شرکت 30 تا 60 درصد از حجم تولیدی خود را به صادرات به عراق اختصاص داده و به علت نزدیکی به مرزهای زمینی با این کشور، هزینه حمل و نقل بسیار کمی داشته و محصولات خود را با قیمتهای مناسب تری نسبت به رقبایی همچون چین، ترکیه و اوکراین عرضه می کند.
طبق گزارشهای رسمی، حجم صادرات به عراق تنها در 5 ماهه ابتدایی سال 1405، یک میلیون و 651 هزار تن با ارزش 360.4 میلیون دلار بوده است که میلگرد بیشترین سهم را از مقاطع فولادی داشته و در راس اقلام صادراتی به عراق قرار می گیرد.
بیشترین اقلام صادراتی به این کشور تا سال اخیر، مقاطع و محصولات نهایی مانند تیرآهن، میلگرد، لوله و نبشی بود اما از ابتدای سال جدید، دولت مرکزی شروع به ساخت مجموعههای تولید فولاد کرده تا از واردات این محصول بی نیاز شود. اما این اقدام دولت عراق به هیچ وجه به معنای کاهش صادرات ایران به آن نبود، با شروع ساخت تاسیسات تولید فولاد در این کشور، نیاز به محصولات ابتدایی صنعت فولاد یعنی شمش، بلوم، بیلت و تختال در این کشور بیش از گذشته شد و این بار سنگینی سبد صادراتی کشور، به این محصولات تعلق یافت.
پیامدهای مسدود شدن مرزهای زمینی عراق بر صنعت فولاد
بسته شدن مرزهای تجاری عراق به عنوان برجسته ترین واردکننده محصولات فولادی ایران، پیامدها و نتایج گسترده و زیان باری را متوجه صنعت فولاد ایران خواهد کرد. در هفتههای ابتدایی و طبق گفته برخی فعالان اقتصادی، کارخانهها و تولیدکنندههای بزرگ صنعت فولاد که حجم زیادی از محصولات تولیدی خود را به واردات اختصاص داده بودند، با انباشت این محصولات در انبارهای خود مواجه می شوند که پس از گذشت مدت کوتاهی، شروع به عرضه این محصولات به بازار داخلی می کنند که در صورت ثبات ارز، بازار را با مازاد عرضه مواجه کرده و سطح قیمتها را تا حد زیادی کاهش می دهد.
اما پیامدهای میان مدت و بلند مدت توقف صادرات به عراق برعکس نتایج ابتدایی و کوتاه مدت، اصلا خوشایند نیستند. مهمترین پیامدها و نتایج انسداد مرزهای زمینی عراق:
- توقف جریان نقدینگی و ارزآوری کشور: کاهش صادرات صنعت فولاد کشور به عنوان یکی از مهمترین منابع ارزآوری غیر نفتی کشور، موجب اختلال در جریان دریافت نقدینگی تولیدکنندگان شده و حتی ممکن است به کاهش بیشتر ارزش پول ملی منجر شود!
- کاهش تولید یا تعطیلی موقت برخی کارخانهها: توقف صادرات به عراق می تواند به کاهش چشمگیر تولید مجموعههای با رویکرد صادرات مانند ذوب آهن اصفهان و فولاد بناب شود و حتی در صورت عدم سرمایه گذاری در مقاصد صادراتی جایگزین، برخی از خطوط آنها را به طور موقت تعطیل کند.
بازگشایی مرزها، تلنگری به صنعت فولاد کشور
خوشبختانه طبق شنیدهها و اعلام برخی مقامات سیاسی و اقتصادی دو کشور، مرز شلمچه دیروز یعنی 23 شهریور ماه به روی مسافران و محمولههای تجاری از جمله محصولات صنعت فولاد کشور باز شده و طبق اعلام دولت مرکزی عراق، مرز چذابه نیز در روز پنجشنبه برای عبور محمولههای تجاری کشور باز خواهد شد. بازگشایی دوباره این مرزها، از بروز پیامدها و نتایج زیان بار توقف مبادلات فولادی دو کشور جلوگیری کرده و همانند گذشته، معاملاتی سودآور برای هر دوطرف قرارداد به ارمغان خواهد آورد.
اما این توقف کوتاه مدت، تلنگری بزرگ به صنعت آهن الات کشور وارد کرد و نقصی را در این سیستم آشکار کرد که باید در سیاست های اقتصادی در نظر گرفته شود! تخصیص حجم بالایی از بازار صادراتی در یک نقطه و بالا رفتن این تمرکز می تواند در بحران های اینچنینی دردسرهای زیادی را در پی داشته باشد. راه حل این موضوع تمرکز زدایی و انتخاب مقاصد بیشتر برای صادرات است که هر چند در شرایط جنگی و با شدت گرفتن تنش های منطقه ای کاری سخت و دور از ذهن به نظر می رسد!