محدودیت‌ها و چالش‌های متعددی که صنایع تولید فولاد ایران با آنها مواجه هستند، موجب جلوگیری از تولید با تمام ظرفیت مجموعه‌های ذوب و نورد شده است و بهره وری این حوزه بزرگ را کاهش داده است. موضوعی که قیمت آهن آلات را نیز تحت شعاع قرار داده است.
ظرفیت اسمی صنعت فولاد ایران در سال 1405، 55 میلیون تن عنوان شده است و این درحالی است که حجم تولیدی پیش بینی شده برای سال جاری، تنها 27 میلیون تن است! بیش از نیمی از ظرفیت صنایع فولاد خالی است و علت آن، محدودیت‌های اعمال شده در تامین برق، تامین گاز، جریان آب، تحریم‌های بین المللی و... است.
تولید 27 میلیونی با وجود ظرفیت 55 میلیون تنی
صنایع فولاد ایران یکی از بزرگترین منابع ارزآوری غیرنفتی کشور هستند و تا سال قبل یعنی 2025، جزو 10 کشور برتر تولیدکننده محصولات فولادی بوده و جایگاه دهم را در اختیار داشتند. به گفته سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی (ایمیدرو)، مقاطع فولادی ایران به بیش از 50 کشور آسیایی، اروپایی و آفریقایی صادر می شوند که در راس آن تولیدکنندگان، مجموعه تولیدی فولاد خوزستان قرار دارد که در بازه زمانی ابتدای سال 1400 تا 1403 به تنهایی 5.789.540 تن فولاد را به خارج از کشور صادر کرده است.
مجموعه‌های تولید فولاد ایران در سال 1404 در مجموع موفق به تولید 32.1 میلیون تن محصولات فولادی شدند که در کنار اعداد و آماری که پیش تر به آنها اشاره شد، صنعت و حوزه ای بزرگ و سودآور را که از تمام ظرفیت خود برای تولید استفاده می کند، به نمایش می گذارد، اما این زنجیره بزرگ با وجود تمام پیشرفت‌ها و آمار و ارقام امیداوارکننده اش، هنوز هم از تمام ظرفیت خود استفاده نمی کند. ظرفیت واقعی صنایع فولادی کشور به گفته معاون امور معادن و صنایع معدنی وزیر صمت در نمایشگاه تبریز، حدود 55 میلیون تن در سال 1405 است!
ظرفیت 55 میلیون تنی صنایع فولادی ایران که طبق پیش بینی معاون امور معادن و صنایع معدنی، تا دو سال آینده به بیش از 60 میلیون تن خواهد رسید به این معنی است که حتی در سال 1404 که رکورد بیشترین حجم تولید را با بیش از 32 میلیون تن داشته است، بیش از 41 درصد از ظرفیت تولید واقعی کشور خالی بوده و از آن استفاده نشده است. این درحالی است که در سال 1405، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، تولید 27 میلیونی را تا پایان سال پیش بینی کرده است و این یعنی 50.9 درصد ظرفیت تولید بلااستفاده!
چرا صنعت فولاد نمی تواند با حداکثر ظرفیت تولید کند؟
صنایع فولادی کشور نمی توانند با تمام ظرفیت خود فعالیت کنند و علت این موضوع، بحران‌ها و چالش‌های متعددی است که نوردکاران با آنها روبرو هستند، چالش‌هایی که از تولید با تمام ظرفیت جلوگیری کرده و کشور را از مزایا و منافع آن محروم می کند. اولین و مهمترین بحران صنایع فولادی در کشور، بحران تامین انرژی لازم برای خط تولید است، محدودیت‌های گسترده وزارت نیرو برای تامین برق صنایع فولاد از تولید با تمام ظرفیت جلوگیری می کند؛ بیش از 60 درصد برق مورد نیاز مجموعه‌های فولادی توسط خود آنها تامین می شود اما برای تامین باقی نیاز خود به این منبع انرژی مهم، ناچار به استفاده از شبکه برق سراسری هستند که وزارت نیرو با اعمال محدودیت 85 درصدی بر روند آن و تداوم آن حتی در پاییز، از دریافت برق تکمیلی مجموعه‌های فولادی، جلوگیری کرده است.
دومین چالش در بحران تامین انرژی، محدودیت‌های تامین گاز است؛ صنایع فولادی برای تولید با تمام ظرفیت نیازمند تامین کامل و ارزان گاز موردنیاز خود هستند اما در حال حاضر، گاز صنعت فولاد به میزان لازم و قیمت مناسب تامین نمی شود. حتی طبق پیش بینی‌های کارشناسان اقتصادی، این منبع انرژی با محدودیت‌های گسترده در زمستان روبرو خواهد شد و به احتمال بالا، افزایش قیمت نیز خواهد داشت و این موضوع برای صنایع فولادی که هم اکنون نیز در تامین آن با مشکل روبرو هستند، اتفاق خوشایندی نیست.
از دیگر بحران‌ها و چالش‌هایی که صنعت فولاد با آنها روبرو است، این موارد هستند:
- فرسودگی و بروز نبودن تجهیزات تولید: فرسودگی و قدیمی بودن ماشین آلات تولید در حوزه فولاد از تولید با ظرفیت کامل و بهره وری بالا جلوگیری می کند. بخش زیادی از ماشین آلاتی که هم اکنون در خط تولید مشغول به کار هستند، فرسوده و قدیمی بوده و همین موضوع موجب مصرف انرژی بیش از تجهیزات مدرن و کاهش سرعت و بهره وری تولید شده است.
- تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری: مناقشات و تنش‌های سیاسی که در سال‌های اخیر به شدت افزایش پیدا کرده اند، مانع از مبادلات و معاملات تجاری سودآور و مفید با دیگر کشورهای منطقه شده است. تحریم‌ها و محدودیت‌های بین المللی که کشور با آنها رو به رو است و در سال اخیر به اوج خود رسیده است، از صادرات با حجم بالا جلوگیری کرده و حتی درمواردی مانند بازار شمش کشورهای عربی، موجب از دست دادن موقت بازارهای مصرف شده است. این محدودیت‌ها همچنین واردات مواد و تجهیزات موردنیاز مجموعه‌های تولیدی را به چالشی بزرگ تبدیل کرده است.
- محدودیت‌های تامین آب: صنایع فولادی برای خنک سازی و انجماد شمش به میزان مشخصی از منابع آبی نیاز دارند و با وجود مصرف بسیار کمتر آن نسبت به سایر حوزه‌ها نظیر کشاورزی، محدودیت‌هایی بر تامین و مصرف آن توسط مجموعه‌های تولیدی اعمال شده است.
اقدامات و تدابیر دولت برای حذف فاصله میان تولید واقعی و ظرفیت اسمی
مسئولین و نهادهای دولتی مربوطه با پیگیری و برنامه ریزی‌های بلند مدت، می توانند بخش زیادی از مشکلاتی که ریشه در داخل کشور دارند و همچنین بخش قابل توجهی از چالش‌ها و محدودیت‌هایی که مربوط به خارج از مرز‌ها می شوند را حل و نسبت به افزایش حجم تولیدی صنایع و نزدیک شدن به ظرفیت واقعی اقدام کنند.
اولین و مهمترین اقدامات نهاده‌های دولتی، مدیریت و حذف محدودیت‌های تامین انرژی است. حذف محدودیت‌های تامین برق صنایع فولاد با افزایش صرفه جویی در بخش خانگی و همچنین نظارت بر سایر صنایع نظیر پتروشیمی‌ها و خودروسازی به کنترل حجم مصرفی توسط آنها کمک کرده و به تامین برق موردنیاز فولادسازان کمک خواهد کرد، هرچند که خود حوزه فولادی نیز با احداث نیروگاه‌ها و سایت‌های تولید برق، سعی در تامین برق پایدار خطوط تولیدی خود دارند.
دیگر اقدامات مهم و تاثیر گذار بخش دولتی و وزارت صمت که منجر به افزایش حجم تولیدات کارخانه‌های فولادی می شود، این موارد هستند:
- رفع محدودیت‌ها و کاهش قیمت گاز برای صنایع: حذف محدودیت‌های مربوط به تامین گاز صنایع با مدیریت و کاهش مصرف در بخش خانگی و سایر حوزه‌ها، امکان پذیر خواهد بود و از بحران تامین گاز در زمستان پیش رو و افزایش قیمت آن برای حوزه آهن آلات جلوگیری خواهد کرد.
- نوسازی تجهیزات و ماشین آلات تولید: بروزرسانی و جایگزینی ماشین آلات تولید با نمونه‌های مدرن آنها، به افزایش حجم، سرعت و بهره وری تولید، کمک شایانی خواهد کرد.
- عقد قراردادهای تجاری بلند مدت و رفع مشکلات سیاسی: بستن قراردادهای بین المللی بلندمدت با کشورهای منطقه به خصوص کشورهای همسایه، به افزایش حجم صادرات و گسترش بازارهای هدف کمک کرده و به ارزآوری بیشتری صنایع منجر خواهد شد، همچنین رفع تحریم‌ها و تنش‌های سیاسی، به تامین پایدار مواد و تجهیزات الزامی صنایع فولادی منجر خواهد شد.
- تامین پایدار آب: صنایع فولادی برعکس چیزی که برخی مسئولین و فعالان تصور می کنند، جزو حوزه‌های آب بر بزرگ نیست، در کل زنجیر تولید، میزان مصرف آب به ازای هر تن فولاد 4 تا 5 متر مکعب آب است و این در مقایسه با حوزه‌هایی نظیر کشاورزی، بسیار ناچیز بوده و در نهایت بهره وری بیشتری نیز دارد. لذا اعمال محدودیت‌های تامین آب، چندان الزامی نخواهد بود.