تصاحب بازار شمش فولادی کشورهای حاشیه خلیج فارس توسط چین که تا پیش از تنش‌های سیاسی-نظامی جنگ اخیر، در دست ایران بود و به عنوان بزرگترین تامین کننده شمش مورد نیاز آنها به شمار می رفت، خبری است که بعد از انتشار جزئیات گزارش صادراتی چین به این منطقه، توجه همه را به خود جلب کرد.
آمار و ارقام ثبت شده توسط چین و کشورهای عربی، نشان از جهش چشمگیر صادرات چین و واردات کشورهای عربی دارد که عامل اصلی بروز آن، غیبت ایران در این بازار به دلیل مشکلات انرژی در تولید فولاد و همینطور موانع صادراتی است. در ادامه با تحلیل آماری که چین از فروش محصولات فولاید خود در منطقه ارائه داده است، کار را دنبال خواهیم کرد.
جهش 166 درصدی صادرات شمش چینی به خلیج فارس
بزرگترین تولیدکننده فولاد جهان با انتشار عمومی آمار گمرکی خود در چند روز اخیر، خبر از صادرات بیش از 1.7 میلیون تن شمش فولادی به کشورهای ساحل جنوبی خلیج فارس را می دهد! چین که در مدت مشابه سال گذشته، رقم حدودی 640 میلیون تن را برای حاشیه خلیج فارس ثبت کرده بود، امروزه با صادرات بیش از 1.7 میلیون تن فولاد در هشت ماه نخست 2026، جهش 166.7 درصدی را نسبت به دوره یکسان قبلی را اعلام کرده است.
در میان کشورهای وارد کننده شمش چینی، عربستان سعودی، امارات و عمان به ترتیب بیشترین حجم خرید را ثبت کرده اند، جزئیات حجم شمش وارد شده توسط این کشورها به این شرح است:
- عربستان: واردات 853.800 تن شمش تولیدشده توسط چین؛ حدود نیمی از شمش‌های واردشده به خلیج را این کشور خریداری کرده و رشد 47.3 درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل را ثبت کرده است.
- امارات: واردات 574.600 تن شمش تولیدشده توسط چین؛ حدود یک سوم شمش‌های صادر شده به خلیج فارس را این کشور خریداری کرده است و با اعلام رشد 861.5 درصدی نسبت به سال قبل، جهش حدود 9 برابری در حجم واردات شمش را رقم زده است!
- عمان: واردات 328.800 تن شمش تولیدشده توسط چین؛ عمان درحالی این رقم را اعلام کرده که در سال گذشته تنها حدود 20 هزار تن شمش خریداری کرده بوده است، این یعنی حجم شمش واردشده به این کشور در دوره هشت ماهه سال 2026، حدود 16 برابر افزایش پیدا کرده است!
این داده‌ها و آمارهای اعلامی توسط امین ابراهیمی، مدیرعامل فولاد خوزستان در اشاره به موج صادراتی جدید فولاد چین به کشورهای حاشیه خلیج فارس است که علت اصلی وقوع آن و افزایش چشمگیر حجم صادرات چین و همزمان حجم واردات کشورهای عربی را، کاهش صادرات ایران و غیبت آن در بازار کشورهای جنوب خلیج فارس می داند.
جهش صادراتی شمش فولادی چین به خلیج فارس چگونه اتفاق افتاد؟
افزایش چشمگیر حجم صادرات فولاد چین به حاشیه خلیج فارس، حاصل یک فرآیند چند مرحله ای بوده، که با کاهش صادرات و غیبت ایران در بازارهای عربی، شروع شده است. با شروع جنگ و بروز تداخلات و چالش‌های متعدد تجاری-نظامی در خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان مسیر اصلی صادرات فولاد ایران به کشورهای جنوبی، حجم صادراتی کشور به آنها به میزان قابل توجهی کاهش یافت و کشورهای عربی از جمله عمان و امارات که بیشتر نیاز خود به شمش و برخی محصولات فولادی را از طریق ایران تامین می کردند، دچار کمبود در مقاطع فولادی شدند.
این کشورها برای جبران غیبت شمش ایرانی و تامین شمش مورد نیاز صنایع خود، اقدام به واردات از کشورهای جایگزین حاضر در بازار منطقه کردند، که مهمترین کشورهای حاضر در منطقه برای تامین این نیاز، چین و هند بودند. چین و هند که به ترتیب بزرگترین تولیدکنندگان فولاد در جهان هستند، برای دستیابی به بازار عظیم شمش فولادی حاشیه خلیج فارس در غیاب ایران، اقدام به رقابت با یکدیگر کردند که در نهایت فولاد سازان چینی به علت مزیت قیمتی بزرگی که داشتند، موفق به تصاحب این بازار و ثبت اعداد و ارقام کم نظیر مشاهده شده شدند.
مدیرعامل فولاد خوزستان نیز با اشاره به جهش صادراتی فولاد چین، بیان کرد: «با تخریب بخشی از ظرفیت تولید فولاد ایران طی حوادث جنگ و بسته شدن تنگه هرمز، حدود 250 هزار اسلب و بیلت در ماه، از عرضه منطقه خارج شد. نوردکاران امارات و عمان برای حفظ تولید، ناچار به تامین نیاز خود از بازار جهانی شدند، در شرایطی که مازاد ظرفیت فولاد جهان حدود 640 میلیون تن است، شمش چین ارزانترین گزینه در دسترس بود.»
پیامدهای از دست دادن بازار شمش حاشیه خلیج فارس برای ایران
از دست دادن بازار شمش کشورهای حاشیه خلیج فارس برای ایران که تا قبل از وقوع تحولات نظامی-سیاسی، بزرگترین و اصلی ترین تامین کننده آن بود، پیامدها و نتایج ناخوشایند بسیاری به همراه خواهد داشت، اولین و بزرگترین نتیجه این اتفاق، کاهش درآمدهای ارزی کشور خواهد بود؛ در شرایطی که کشور با کاهش ارزش پول ملی و بحران نقدینگی همراه است، از دست دادن یک بازار صادراتی بزرگ با قابلیت ارزآوری چشمگیر، تاثیرات قابل توجهی بر نظام اقتصادی و صنعتی کشور خواهد داشت.
دومین پیامد منفی این اتفاق تجاری، کاهش چشمگیر بهره وری و تولید کارخانه‌های اصلی صادرکننده شمش به جنوب، نظیر ذوب اصفهان، فولاد خوزستان، فولاد مبارکه و هرمزگان است؛ با توقف صادرات شمش به کشورهای عربی، فروش حجم قابل توجهی از شمش‌های تولیدی توسط این کارخانه‌ها متوقف شده، مجموعه با مازاد تولید رو به رو می شود و مجبور به کاهش یا حتی تعطیلی بخشی از خط تولیدی خود برای جلوگیری از ضررهای آتی می شود.
راهکارهای احیای سهم از دست رفته ایران از بازار شمش خلیج فارس
ایران برای بازپس گیری بازار از دست رفته خود در حاشیه خلیج فارس، باید از مزیت‌های رقابتی متعددی که نسبت به تولیدکنندگان چینی دارد استفاده کند، این بازپس گیری در ابتدا با حذف عوامل ایجاد کننده آن یعنی مخاطرات نظامی - سیاسی و انسداد تنگه هرمز شروع می شود و در ادامه با استفاده از ظرفیت‌ها و برتری‌هایی که نسبت به چین دارد، می تواند بازار را دوباره به دست گیرد.
اولین و مهمترین مزیت رقابتی آشکار ایران نسبت به چین، مزیت جغرافیایی آن است؛ نزدیکی جغرافیایی ایران به کشورهای جنوب خلیج فارس، هزینه‌های نقل و انتقال را به میزان زیادی کاهش می دهد و به او اجازه می دهد که حتی با شمش ارزان قیمت چینی نیز رقابت کند. دومین مزیتی که نزدیکی جغرافیایی برای ایران دارد، تامین سریع و یکنواخت شمش برای کشورهای عربی است، حوادث ناشی از نقل و انتقال یا زمانبر بودن فرآیند انتقال که برای بزرگترین تولیدکننده فولاد جهان بسیار چشمگیر و قابل توجه است، برای تولیدکنندگان ایرانی از اهمیت و برجستگی خاصی برخوردار نیست.
دومین مرحله از بازپس گیری بازار شمش جنوب، رفع ناترازی‌ها و کمبودهای انرژی است. بستن قراردادهای بلند مدت و مذاکرات تجاری موفق بدون حل مشکل انرژی صنعت فولاد در داخل کشور که موجب کاهش تولید مقاطع و افزایش قیمت آهن آلات می شود، نتیجه ای به همراه نخواهد داشت.
در نهایت، از دست دادن مقاصد صادراتی جنوب خلیج فارس، تاثیراتی بلند مدت و بسیار ناخوشایندی بر صنعت فولاد، اشتغال زایی و حجم ارزآور کشور خواهد داشت، امید است مسئولین با عقد قراردادهای تجاری مناسب و حل مشکلات داخلی و خارجی، مانع از این زیان ملی آشکار شوند.