اما چگونه می‌توان به یک روش مطمئن برای تشخیص تیرآهن دست یافت؟ روشن است که کار به یک نگاه سطحی و حدس و گمان در مورد رنگ تیرآهن ختم نمی‌شود و یک روش قابل اتکا آمیزه‌ای از مقداری تمرین و کمی دانش است که البته فراگرفتن هیچ یک دشوار نیست. در این مقاله فرایند چند مرحله‌ای تشخیص را مورد بررسی قرار خواهیم داد و علامت‌های اختصاصی کارخانه‌های مختلف را نیز مرور خواهیم کرد.

بد نیست پیش از ورود به جزئیات فنی، کمی بیشتر به ضرورت دانستن یک روش تشخیص اطمینان بخش بپردازیم. اهمیت این موضوع در اهمیت نقش تیرآهن نهفته است؛ تیرآهن برخلاف بسیار از مصالح دیگر به طور مستقیم در محاسبات سازه‌ای لحاظ می‌شود. در واقع مقاومت تیر یا ستون بر اساس وزن، سایز و استانداردهای تیرآهن طرح ریزی می‌شود و یک محصول با مشخصات متفاوت (هر چند این تفاوت ناچیز باشد)، چنانچه برای مدتی طولانی تحت بار سازه قرار بگیرد رفتاری مغایر با آنچه مهندسان انتظار داشته‌اند نشان می‌دهد. پس باید توجه داشت که دانستن روش تشخیص، صرفا یک دغدغه راجع به قیمت تیرآهن و جهت جلوگیری از کلاهبرداری نیست؛ بلکه در ایمنی سازه نیز تاثیر گذار است.

نحوه تشخیص تیرآهن چیست؟

با کمی دقت به شاخه‌های تیرآهن متوجه خواهید شد که کارخانه تولید کننده علامت اختصاری خود را بر روی بال (لبه‌های کناری) تیرآهن حک کرده است. این علامت که از چند حرف لاتینی تشکیل می‌شود به عنوان امضا یا نشان شناسایی تولید کننده، در حین نورد روی فلز حک می‌شود و امکان جعل یا پاک کردنش هم وجود ندارد. با بررسی کردن بال شاخه می‌توانید حروف اختصاری مخصوص کارخانه را در فواصل مشخص (معمولا هر 1 تا 2 متر) به صورت برجسته یا فرو رفته مشاهده کنید. جدول زیر علامت اختصاصی 9 کارخانه اصلی تولید کننده تیرآهن در بازار ایران را به شما معرفی خواهد کرد.

همان طور که مشاهده می‌کنید مجتمع جهان فولاد غرب کرمانشاه دارای دو علامت اختصاصی است. چرا که این کارخانه دو خط تولید مجزا دارد (جهان فولاد غرب و سیما فولاد جهان) و فراخور این خطوط تولید دو علامت مجزا را نیز به خود اختصاص داده است که هر دو معتبر و متعلق به همین مجموعه هستند. ضمنا برخی کارخانه‌ها علاوه بر علامت اختصاری، سایز تیرآهن را هم روی بال درج می‌کنند و با یک نگاه می‌توانید هر دو خصیصه را تایید کنید.

پس از چک کردن علامت روی بال نوبت به پلاک شناسایی بندیل می‌رسد. روی این پلاک اطلاعاتی از قبیل نام کارخانه تولید کننده، استاندارد تولید، سایز، طول و وزن شاخه درج شده است. بررسی و مطابقت دادن پلاک بندیل با فاکتور بسیار مهم است چرا که گاهی بدلایل مختلفی همچون اشتباه در بارگیری یا جا به جایی محموله در انبار ممکن است محصول دیگری برایتان ارسال شده باشد. در نظر داشته باشید که سطح تیرآهن را از نظر یکنواختی، پوسته پوستگی و به طور کلی سلامت ظاهری نیز بررسی کنید.

در آخرین گام و برای اطمینان از اصالت محموله‌ای که تحویل گرفته‌اید توجه به وزن واقعی شاخه و مقایسه آن با جدول اشتال بسیار کاربردی است. بالاتر بودن قیمت تیرآهن اصفهان بدلیل کیفیت بالای ساخت است و از نظر وزنی دقیقا منطبق استانداردهای جدول اشتال تولید می‌شود. اگر بعد از وزن کشی وزن شاخه‌ای که تحویل گرفته‌اید اختلاف محسوسی با عدد استاندارد داشته باشد باید موضوع را با فروشنده در میان بگذارید. اگر امکان وزن کشی در محل وجود نداشت و نتوانستید وزن یک شاخه را با عدد استاندارد مقایسه کنید، تقسیم کردن وزن کل بارنامه بر تعداد شاخه‌ها (و بدست آوردن وزن تک شاخه) می‌تواند کمک کننده باشد.

آیا تشخیص تیرآهن از روی رنگ امکان پذیر است؟

حتما دیدگاه‌هایی که بعضی از خریداران یا فروشندگان آهن درباره ارتباط رنگ تیرآهن و کارخانه تولید کننده مطرح می‌کنند را شنیده‌اید. برخی معتقدند تیرآهنی که تیره‌تر است را ذوب آهن اصفهان تولید کرده است و رنگ روشن‌تر و مایل به نارنجی نشانه غیر استاندارد یا تقلبی بودن شاخه است. اما آیا واقعا چنین اظهاراتی پایه علمی دارند؟ در جواب باید گفت که در بهترین حالت تنها بخشی از چنین باورهایی می‌تواند صحت داشته باشد و در بدترین حالت کاملا گمراه کننده است.

برای روشن‌تر شدن باید به فرایند تولید تیرآهن نگاه کنیم. تیرآهن، صرف نظر از اینکه در کدام کارخانه تولید شده باشد طی فرایند نورد گرم ساخته می‌شود و پس از عبور از غلتک‌ها رفته رفته خنک می‌شود. رنگ خاکستری تیره که در یک طیف نسبتا ثابت، تیرآهن‌های تولید شده توسط تمام کارخانه‌ها را در بر می‌گیرد حاصل همین فرایند خنک کاری است. به بیان ساده تیرآهن اصفهان و تیرآهن کرمانشاه اگر نو و تازه تولید شده باشند رنگ مشابهی دارند و تفاوت رنگی محسوسی که گاهی در بازار دیده می‌شود ربطی به خط تولید محصولات ندارد.

پس دلیل تغییر رنگ چیست؟ آن چه واقعا بر این موضوع اثر گذار است شرایط انبارداری و مدت زمان نگهداری تیرآهن است. وقتی تیرآهن در معرض رطوبت هوا قرار می‌گیرد به مرور یک لایه زنگار سطحی روی‌اش را می‌پوشاند و رنگ شاخه رفته رفته به سمت زرد یا نارنجی کم رنگ متمایل می‌شود. چنانچه این تغییر رنگ به راحتی برطرف شود و تیرآهن دوباره تیرگی خود را بازیابد جای نگرانی نیست، اما اگر رنگ و رو رفتگی عمیق باشد نشانه انبارداری طولانی و نامناسب است و باز هم به کیفیت ساخت و برند تولید کننده ربط چندانی ندارد.

باید توجه داشت که منظور از مطرح کردن مباحث قبلی کنار گذاشتن فاکتور رنگ از لیست شاخص‌های کیفی شاخه تیرآهن نیست. چرا که کماکان برای تشخیص پوسیدگی و زنگ زدگی باید به رنگ محصول توجه کرد. اما برای تشخیص برند فقط علامت حک شده روی بال شاخه و پلاک بندیل قابل اعتماد هستند.

اما چرا چنین باوری در بین برخی دست اندر کاران خرید و فروش آهن وجود دارد؟ در اغلب موارد افراد برای نتیجه گیری تنها به تجربه شخصی خود اکتفا می‌کنند. یک مسئول کارگاه که تیرآهن مورد نیاز خود را همواره از یک انبار مشخص تامین کرده است به راحتی رنگ تیرآهن‌های آن انبار را (که بر اثر میزان مشخصی از رطوبت رنگ بخصوصی پیدا کرده‌اند) به عنوان رنگ اصلی تیرآهن‌های همان برند تولید کننده در نظر می‌گیرد و نتیجه گیری خود را به دیگران نیز منتقل می‌کند.

حال به یکی از اصلی‌ترین زمینه‌ها برای مطرح شدن این سوال (آیا تشخیص برند از روی رنگ ممکن است؟) خواهیم پرداخت. وقتی این سوال اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که خریدار فرق تیرآهن اصفهان و کرمانشاه را می‌پرسد و امید دارد بواسطه تفاوت رنگ، آن دو را از هم تمییز دهد. اما تفاوت اصلی این دو محصول نه در رنگ بلکه در وزن و ابعاد مقطع است. به طور دقیق‌تر وزن هر شاخه تیرآهن کرمانشاه حدود 25 کیلوگرم از نمونه اصفهانی سبک‌تر است. این اختلاف وزن ناشی از تفاوت جرئی در ارتفاع، ضخامت جان و بال دو محصول است و برخی مسائل فنی در تولید را نیز در بر می‌گیرد که در تفاوت کیفی دو محصول تعیین کننده است. همچنین اختلاف وزنی (به خودی خود و با صرف نظر از کیفیت محصول) می‌تواند در محاسبات سازه‌ای بسیار تاثیر گذار باشد.

جمع‌بندی

همانطور که از نظر گذراندیم برای تشخیص برند تیرآهن، چه محصول ذوب آهن اصفهان باشد و چه برندهای دیگر تولید کننده در نهایت باید به علامت حک شده روی بال توجه کرد. همچنین مطابقت دادن پلاک بندیل با فاکتور و وزن کشی شاخه تیرآهن و مقایسه آن با جدول اشتال (یا جداولی که در سایت آهن پرایس وجود دارند و وزن شاخه‌های تیرآهن برندهای مختلف از آن‌ها قابل استخراج است) نیز می‌تواند اصالت کالا و محموله دریافتی را تضمین کند.

ضمنا نباید از خاطر برد که رنگ ظاهری محصول برخلاف برخی باورها که در بین فعالین بازار آهن رایج است، فاکتور قابل اعتمادی برای شناسایی برند تیرآهن نیست و بیشتر نشانگر شرایط نگهداری و انبارداری است. تکیه کردن بر روش‌های غیر علمی می‌تواند دردسرهای بزرگی مانند مرجوعی بار و تاخیر در پروژه را در پی داشته باشد.

به عنوان نکته پایانی همواره به یاد داشته باشید که تشخیص برند تیرآهن به هیچ وجه نمی‌تواند جایگزینی برای قرارداد و فاکتور رسمی باشد. حتی زمانی که کاملا از اصالت کالا و مطابقت تام و تمام محموله دریافتی با سفارش خود مطمئن شدید هم دریافت فاکتور رسمی با درج مشخصات کامل (برند کارخانه، سایز، وزن و تعداد شاخه) ضروری است. دریافت فاکتور باعث می‌شود تا در صورت بروز هر گونه اختلافی در آینده (خواه حین اجرای پروژه باشد و خواه در بازرسی‌های آتی و در انبارداری) بتوانید مساله را به صورت فنی یا حقوقی پیگیری کنید.