رول بولت پروانه ای چیست؟ راهنمای کامل

هر کسی که یک بار تجربه نصب شلف دیواری، پایه تلوزیون روی دیوار و یا نصب لوستر روی کناف و سقف های کاذب را داشته باشد، احتمالا با این مشکل رو به رو شده است که دیوار را سوراخ کرده، رولپلاک پلاستیکی را جا زده و پیچ را هم بسته اما به محض این که پیچ کمی سفت می شود یا وزنی روی آن می افتد، رولپلاک در جای خود هرز می چرخد و با کمی فشار، به همراه گچ اطرافش از دیوار بیرون می کشد. علت بروز این اتفاق این است که رولپلاک های معمولی برای کار کردن به یک بافت توپر و متراکم مثل آجر یا بتن نیاز دارند تا به دیواره سوراخ فشار بیاورند و قفل شوند. وقتی پشت یک لایه نازک گچ برگ یا دیواره ترد سفال فضای خالی وجود داشته باشد، رولپلاک پلاستیکی عملا هیچ تکیه گاهی ندارد.

در شرایط فوق، بازار پیچ و مهره راه حلی به نام رول بولت پروانه ای پیش پای نصاب و خریداران می گذارد؛ قطعه ای که با الهام از بولت ساختمانی برای ایجاد اتصالی ثابت و محکم ساخته شده است! به این نوع بولت خاص، در صنف یراق آلات و تاسیسات، پیچ پروانه ای سقف کاذب، انکر پروانه ای، تاگل بولت هم می گویند. موقع نصب، دو بال این پروانه فلزی را با دست جمع می کنید و از سوراخ دیوار رد می کنید. به محض اینکه بالک ها از ضخامت دیوار رد می شود و به فضای خالی پشت کار می رسند، فنر عمل می کند و بالک ها مثل چتر باز می شوند. حالا وقتی پیچ را با پیچ گوشتی سفت می کنید، این بالک های باز شده به سمت جلو کشیده می شوند و از پشت به دیواره تکیه می دهند. با این کار، وزن بار به جای یک نقطه کوچک، در سطح وسیعی از پشت گچ برگ یا سفال پخش می شود و عملا امکان بیرون کشیدن پیچ از سوراخ از بین می رود.

کاربرد رول بولت پروانه ای چیست؟

بیشتر خریداران عادی زمانی با این قطعه آشنا می شوند که قصد نصب لوستر در سقف کاذب خانه را دارند؛ به همین خاطر هم در بسیاری از ابزارفروشی های محلی، مدل قلاب دار آن را صرفا با نام پیچ لوستر می شناسند. اما در پروژه های ساختمانی و تاسیساتی، هر جا که با یک پوسته نازک و فضای خالی پشت آن سر و کار داشته باشیم، پای رول بولت پروانه ای به میان می آید.

در ساختمان های امروزی تیغه چینی داخلی با دیوارهای خشک (کناف) یا بلوک های سفالی توخالی انجام می شود، بنابراین همیشه نمی توان محل دقیق پروفیل های فلزی زیرسازی (استادهای کناف) را پیدا کرد یا دقیقا روی همان نقاط سوراخ کاری انجام داد. برای مثال، وقتی قرار است براکت تلوزیون، باکس های دیواری آشپزحانه، کتابخانه یا آینه های سنگین دقیقا در مرکز یک دیوار کناف نصب شوند، نصاب چاره ای جز مهار کردن بار روی خود ورق گچ برگ ندارد. در این حالت، استفاده از مدل های پیچ دار این اتصال باعث می شود بار به پشت ورق منتقل شود و دیوار زیر فشار وزن شکم ندهد.

در بخش تاسیسات مکانیکی و برقی هم پیمانکاران برای آویز کردن سینی های کابل سبک، لوله های برق، کانال های تهویه هوا (اسپیرال و گالوانیزه) و سنسورهای سقفی، از سقف های کاذب رابیتس و کناف به سراغ این قطعه می روند. کاربرد مهم دیگر آن در سرویس های بهداشتی و حمام است؛ در این محیط ها، دیوارها معمولا از سفال تیغه ای ساخته شده اند و به دلیل رطوبت محیط و پوک بودن سفال، رولپلاک های معمولی پس از مدتی لق می شوند.

مشخصات و ویژگی های رول بولت پروانه ای

وقتی برای خرید به بازار پیچ و مهره یا فروشگاه های ابزارآلات مراجعه می کنید، شاید در نگاه اول تمام مدل های موجود شبیه به هم باشند، اما کسانی که روزانه با نصب این قطعات سر و کار دارند، خوب می دانند که تفاوت بین یک جنس استاندارد و یک نمونه ضعیف بازاری، دقیقا در زمان بستن پیچ با دریل شارژی مشخص می شود.

این اتصال در بازار با سه شکل ظاهری اصلی عرضه می شود و هر کدام کاربرد خاص خودشان را دارند:

• مدل پیچ سرعدسی (چهارسو/دوسو): رایج ترین تیپ در بازار است که برای چسباندن اجسام (مثل پایه براکت، تابلو، سینی، کابل یا قفسه) به سطح دیوار یا سقف به کار می رود.
• مدل قلاب دار (لوستری یا عصایی): انتهای میل رزوه آن به شکل یک قلاب باز خم شده و مخصوص آویزان کردن لوستر، چراغ های آویز و گلدان از سقف است.
• مدل حلقه ای (چشمی): انتهای آن یک حلقه کاملا بسته دارد و زمانی استفاده می شود که بخواهید سیم بکسل، زنجیر یا کارابین را بدون خطر بیرون پریدن از قلاب، از داخل آن رد کنید.

هنگام بررسی قیمت بولت و مقایسه برندهای مختلف در بازار باید به کیفیت ساخت مهره لولادار وسط بالک و ضخامت ورق پروانه دقت کنید. در اجناس ارزان قیمت و متفرقه، ورق بالک آنقدر نازک و ضعیف است که شبیه ورق حلبی با فشار دست خم می شود؛ چنین قطعه ای وقتی پشت دیوار تحت کشش قرار می گیرد، به راحتی دفرمه شده و از سوراخ بیرون می زند. از طرف دیگر، اگر رزوه های مهره استوانه ای وسط بالک به دقت قلاویز نشده باشند، وسط کار دنده رد می کنند (هرز می شوند) و پیچ نه جلو می رود و نه بیرون می آید. یک رول بولت پروانه ای مرغوب باید از فولاد با پوشش گالوانیزه سرد (به رنگ نقطه ای یا زرد) ساخته شده باشد تا در محیط نمناک داخل سقف کاذب زنگ نزند، فنر آن قدرت پرتاب بالایی داشته باشد و پیچ با حرکت انگشت، نرم و روان داخل مهره بچرخد.

در جدول زیر، سایزبندی های رایج این قطعه در بازار ایران به همراه سایز مته مناسب برای هرکدام دسته بندی شده است. توجه داشته باشید که سایز مته در این اتصال، بر اساس قطر بالک جمع شده انتخاب می شود نه قطر پیچ:

مزایا و معایب رول بولت پروانه ای چیست؟

وقتی زمان خرید اتصالات سقف کاذب و دیوار کناف می شود، احتمالا بین دو گزینه پروانه ای یا رول بولت چتری مردد می شوید. برای اینکه بدانید کدام گزینه برای کار شما به صرفه تر و بی دردسر تر است، باید مزایا و محدودیت های واقعی این قطعه را در عمل بشناسید:

1. بزرگترین مزیت رول بولت پروانه ای، سطح اتکای فوق العاده وسیع آن است. بالک های این قطعه بعد از باز شدن،طول بسیار بیشتری نسبت به غلاف رول بولت های چتری دارند و این مسئله باعث می شود فشار بار در سطح بزرگ تری از پشت گچ برگ پخش شود.
2. تطبیق پذیری آن با ضخامت های مختلف دیوار از دیگر مزیت این رول بولت است. در مدل های چتری، شما باید دقیقا بر اساس ضخامت ورق کناف (مثلا تک لایه یا دولایه) سایز رول بولت را انتخاب کنید و برای باز کردن چتر آن در پشت دیوار هم به انبر مخصوص رول بولت چتری نیاز دارید. اما مدل پروانه ای هیچ ابزار خاصی نمی خواهد و به خاطر بلند و تمام رزوه بودن پیچ، هم روی یک ورق کناف 12 میلی متری کار می کند و هم روی یک سقف رابیش و گچ 5 سانتی متری که پشت آن نا هموار و پر از ملات سیمان است.

اما این قطعه عاری از عیب هم نیست و در زمان اجرا محدودیت های خاص خودش را دارد که باید از قبل بدانید:

• سوراخ کاری بزرگ روی دیوار
• غیرقابل بازیابی بودن بالک
• نیاز به قلق خاص هنگام بستن
• محدودیت فضای پشت کار

رول بولت پروانه ای چقدر وزن را تحمل می کند؟

این سوال اکثر شماست: این پیچ توانایی نگهداری چند کیلو وزن را دارد؟ پاسخ به این سوال یک نکته مهم دارد که کمتر کسی به آن توجه می کند؛ در سقف کاذب و دیوار کناف، چیزی که باعث محدودیت وزن می شود مقاومت خود پیچ فلزی نیست، مقاومت گچ برگ یا سفال دیوار است.

یک رول بولت پروانه ای سایز M6 یا M8 اگر روی یک ورق آهن بسته شود، به خاطر بدنه فولادی اش شاید تا 200 کیلوگرم بار را هم بدون بریدن رزوه تحمل کند. اما وقتی همین پیچ را روی یک ورق کناف 12.5 میلی متری می بندید و بار بیش از حد به آن می آویزید، پیچ نمی شکند، بالک فلزی آن سالم می ماند و یک تکه از گچ سقف را به اندازه کف دست با خودش می کند و پایین می آورد.

با در نظر گرفتن ضریب اطمینان واقعی در کارگاه های ساختمانی، ظرفیت تحمل بار ایمن برای هر یک عدد رول بولت پروانه ای در مصالح مختلف به این صورت است:

• روی سقف کاذب کناف تک لایه (بار کششی مستقیم): سایزهای M4 و M5 برای بارهای تا حداکثر 10 الی 12 کیلوگرم کاملا ایمن هستند. اگر لوستر یا وسیله شما سنگین تر از 20 کیلوگرم است، به هیچ وجه نباید بار را فقط روی گچ برگ بیاندازید، یعنی باید طوری سوراخ کاری را انجام دهید که بالک پروانه ای در بالای پروفیل گالوانیزه زیرسازی کناف (سازه های F47) باز شود و بار روی اسکلت فلزی سقف بیافتد.
• روی دیوار کناف تک لایه (بار برشی): در نصب دیواری، سایزهای M4 و M5 بین 15 تا 20 کیلوگرم و سایزهای M6 و M8 بین 25 تا 35 کیلوگرم به ازای هر پیچ وزن را تحمل می کنند.
• روی سقف های رابیتس و گچ سنتی یا دیوارهای بلوک سفالی: از آنجایی که ضخامت ملات گچ روی توری رابیتس معمولا زیاد است، سایزهای M6 یا M8می تواند بین 40 تا 60 کیلوگرم بار را روی دیوار تحمل کند.

در بازار پیچ و مهره، تشخیص کیفیت ورق و دقت رزوه اتصالات سقفی در نگاه اول ساده نیست، اما در زمان بستن پیچ با دریل شارژی و تحمل بار در درازمدت، تفاوت یک جنس استاندارد با نمونه های متفرقه به راحتی قابل تشخیص است.