فرض کنید ده تن میلگرد سایز ۱۶ سفارش داده‌اید؛ در این حالت تعداد شاخه‌هایی که تحویل می‌گیرید تنها به وزن نظری یا کیلوگرم درج شده روی فاکتور بستگی ندارد و عواملی مانند این که هر شاخه‌ی ۱۲ متری دقیقا از کدام کارخانه آمده است نیز در این باره تعیین کننده خواهد بود!  البته تفاوت وزنی به همین جا ختم نمی‌شود و تعداد شاخه‌های تحویل شده به عامل دیگری نیز وابسته است. عاملی که به تفاوت بین وزن نظری و وزن واقعی محصول اشاره دارد و می تواند محاسبات شما برای خرید میلگرد را تا حد زیادی تغییر دهد!

گفتنی است که وزن واقعی میلگرد صرفا از طریق نمونه‌گیری و توزین قابل تشخیص است و اعداد مندرج در جداول اشتال (تحت عنوان وزن نظری یا تئوریک) نشان دهنده وزن واقعی محصول نیستند. آگاهی از علت این اختلاف، دامنه‌ی مجاز (تلورانس) و روش بررسی عملی آن از اصلی‌ترین معیار های کنترلی در زمان خرید میلگرد به شمار می‌رود. در این مقاله قصد داریم با بررسی تخصصی تفاوت وزنی، بهترین روش تشخیص وزن واقعی میلگرد کارخانه‌های مختلف را معرفی کنیم.

دلیل اختلاف وزن بین میلگرد کارخانه های مختلف چیست؟

میلگرد نیز مانند هر محصول نوردی دیگری، از ذوب تا نورد چند مرحله‌ی کنترل شده را طی می‌کند، مراحلی که هر کارخانه‌ای آن را فراخور تجهیزات، مواد اولیه و سیاست‌های تولیدی خودش اجرا می‌کند. نتیجه کاربست سیاست‌ها و تجهیزات متفاوت، شاخه‌های میلگردی است که اگر چه قطر اسمی یکسانی دارند اما با وزن متفاوت (نسبت به کارخانه‌های دیگر) از خط تولید خارج می‌شوند. اگر فهرست برترین تولید کنندگان میلگرد را کنار هم بگذارید، همین اختلاف جزئی را در تک تک سایزها خواهید دید. در ادامه به اصلی‌ترین عوامل تاثیرگذار بر این اختلاف وزنی خواهیم پرداخت:

  • مواد اولیه و فرایند ذوب: یکی از مهم‌ترین مولفه‌ها در پایداری وزن واقعی میلگرد، یکنواختی شمش ورودی است. کارخانه‌ای که خودش شمشش را ذوب می‌کند می‌تواند کنترل بیشتری بر مواد اولیه داشته باشد و دلیل تمایزی که بازار بین میلگرد ذوبی و میلگردهای نوردی قائل است نیز ریشه در همین موضوع دارد.
  • سایش غلتک‌های نورد: اگر غلتک‌های خط نورد فرسوده باشند فاصله بین آن‌ها زیاد می‌شود و همین مساله می‌تواند باعث تغییر قطر و وزن شاخه‌های تولیدی شود.
  • سیاست تولید در محدوده‌ی مجاز: برخی تولیدکنندگان به منظور صرفه جویی (یا شاید نوعی طمع ورزی) در مصرف فولاد، محصول را نزدیک به حد پایین بازه‌ی استاندارد تولید می‌کنند.
  • هندسه‌ی آج: هر چند سهم ارتفاع، فاصله و شکل آج‌ها در تعیین وزن واقعی شاخه اندک است اما بهرحال بی‌تاثیر نیست.
  • استاندارد مبنا: در تولید میلگرد استانداردهای متفاوتی وجود دارد. جدول اشتال، استاندارد ملی ایران و جدول داخلی هر کارخانه، سه مرجع متفاوت‌اند و پیروی از هر کدام آن‌ها به نحوی بر وزن نهایی میلگرد اثرگذار است.
  • گرید و آنالیز: میلگرد A3 و A4 در یک قطر وزن متفاوتی دارند. به عنوان مثال میلگرد ۱۴ بافق در گرید A3 حدود 14.5 و در گرید A4 حدود ۱۶ کیلوگرم وزن نظری دارد.

استانداردهای مختلف برای تفاوت وزنی موجود بین شاخه‌های مختلف بازه مجازی تعریف کرده است. طبق استاندارد ملی ایران (ISIRI 3132) تلرانس وزنی میلگرد سایز 12 در محدوده 10.02 تا 11.29 کیلوگرم مجاز قلمداد می‌شود. این محدوده برای سایز 14 بین 13.8 تا 15.25 کیلوگرم است. مبنای این بازه‌ها در واقع همان وزن استاندارد جدول اشتال است که 10.66 کیلوگرم را برای سایز 12 و 14.25 کیلوگرم را برای سایز 14 اعلام می‌کند. گفتنی است که با هر چه بیشتر شدن قطر میلگرد این بازه بر اساس درصد وزنی کاهش می‌یابد (هر چند اگر اسکیل را کیلوگرم در نظر بگیریم بازه بزرگتر می‌شود) که نشان از التزام به دقت بیشتر در تولید میلگردهای قطورتر دارد، چرا که در سایزهای سنگین هر درصد انحراف به چند صد گرم اختلاف وزن و در یک محموله به چند ده کیلوگرم تبدیل می‌شود.

وزن واقعی میلگرد انواع کارخانه ها

وزن واقعی میلگرد چقدر با عدد اسمی تفاوت دارد؟

پیش از مقایسه عدد واقعی و عدد اسمی وزن میلگرد بهتر است با نحوه محاسبه عدد اسمی آشنا شویم. وزن اسمی هر متر میلگرد از تقسیم مجذور قطر بر 162.2 به دست می‌آید و اگر آن را در 12 ضرب کنیم به وزن کل شاخه می‌رسیم. بر این اساس مبنای اشتال برای 12، 14، 16 و 22 به ترتیب 10.66، 14.52، 18.96 و 35.76 کیلوگرم عنوان می‌شود. اگر با استفاده از فرمول و روش نظری، محاسبه وزن میلگرد را انجام داده و بعد به فهرست وزن‌های اعلام شده نگاه کنید متوجه اختلاف این دو عدد خواهید شد. در واقع وزن اسمی اعلام شده از سمت کارخانه هم با وزن جدول اشتال متفاوت است و هم با وزن واقعی. جدول زیر بیشترین میزان اختلاف وزن‌های اعلام شده 4 سایز مختلف میلگرد را نشان می‌دهد.

سایز

وزن اسمی اشتال (kg)

کمترین وزن اعلامی (kg)

بیشترین وزن اعلامی (kg)

اختلاف دو سر طیف

۱۲

10.66

9.5 - راد همدان

11.5 - نیشابور

حدود 17.4%

۱۴

14.52

13.5 - حسن رود

۱۵ - سیرجان

حدود 10%

۱۶

18.96

17.5 - راد همدان

۱۹ - کویر کاشان

حدود 8%

۲۲

35.76

31 - راد همدان

۳۶ - کویر کاشان

حدود 14%

همانطور که مشاهده می‌کنید وزن اسمی اعلام شده از سوی کارخانه‌ها معمولا از سمت کران پایینی بازه تلورانس دارد. یعنی عموم میلگرد‌ها از عدد اشتال سبک‌تر هستند، البته نباید وزن اعلام شده را با وزن روی باسکول یکی دانست. معمولا هر کارخانه‌ای برای هر یک از محصولات خود را به طور جداگانه‌ای بازه تلورانس تعیین می‌کند که حتما باید مورد توجه خریدار باشد و مقایسه و قضاوت کیفیت هر شاخه نیز  بایستی بر مبنای همین بازه صورت بگیرد. میلگردی که خارج از بازه تلورانس و  سبک‌تر از محدوده مجاز تولید شده است می‌تواند استحکام پروژه را به خطر بیاندازد و میلگرد سنگین‌تر هم معایب خودش را دارد. محاسبات فنی بر اساس تلورانس مجاز صورت می‌گیرند و میلگرد غیر استاندارد، چه سبک و چه سنگین  پروژه را با مشکل فنی مواجه می‌کند.

البته باید در نظر داشت که سبک یا سنگین بودن میلگرد به خودی خود از ضعف و استحکام محصول خبر نمی‌دهد. برای اطلاع از توان باربری و مقاومت سازه‌ای میلگرد بایستی حتما به اطلاعات فنی و کاتالوگ محصول رجوع کنید. همانطور که در جدول فوق مشاهده می‌کنید وزن میلگرد راد همدان از کف بازه‌ی ISIRI پایین‌تر است اما این میلگرد در بازار به عنوان یک میلگرد سبک و با کیفیت شناخته می‌شود. پس توجه داشته باشید که استاندارد وزن میلگرد علیرغم اهمیت بالایی که دارد، به تنهایی تعیین کننده نیست.

فرق وزن واقعی میلگرد با عدد اسمی

طبق تجربه خریداران میلگرد، اختلاف وزن واقعی و وزن اسمی این کالا در برندهای مختلف حدود 5 درصد است و معمولا هم این 5 درصد کاهشی است و وزن واقعی کمتر از وزن اسمی از آب درمی‌آید. اثر فنی و مالی این اختلاف به سادگی قابل محاسبه است. اگر شاخه خریداری شده 5 درصد از وزن اسمی خود سبک‌تر بوده و محاسبات پروژه بر اساس وزن اسمی و بدون توجه به وزن واقعی صورت گرفته باشد فولادی که وارد بتن می‌‌شود به اندازه همان 5 درصد کمتر خواهد بود و ظرفیت کششی و باربری سازه کاهش خواهد یافت که یک خطر جدی است. اما از سوی دیگر، اختلاف وزن واقعی و اسمی فاقد تاثیرات مالی است؛ چرا که قیمت میلگرد بر اساس وزن هر متر از شاخه یا کل شاخه اعلام می‌شود و خریدار در نهایت مبلغ را بر اساس مولفه وزن پرداخت خواهد کرد و نه تعداد شاخه خریداری شده.

یک مورد دیگر که باید مورد توجه قرار بگیرد تفاوت میلگرد ساده و آجدار است. این مورد می‌تواند مستقل از برند و مسائل مربوط به خط تولید به خودی خود اختلاف وزنی ایجاد کند. به گونه‌ای که شاخه‌ی ۱۲ متری میلگرد ساده‌ی سایز ۱۲ حدود 8.87 کیلوگرم و و میلگرد 12 متری آجدار در همین سایز نزدیک به 10.66 کیلوگرم دارند. این اختلاف وزن حدودا 17 درصدی تنها ناشی از آجدار بودن یکی و ساده بودن آن دیگری است.

بهترین روش تشخیص وزن میلگرد کارخانه های مختلف

روش قابل اتکا در تشخیص وزن میلگرد نمونه گیری و توزین است. البته نمونه گیری باید تصادفی باشد، به این معنا که چند شاخه از چند بندیل متفاوت بایستی انتخاب و به صورت جداگانه وزن کشی شوند. این گونه در کنار وزن میانگین پراکندگی نمونه‌ها را نیز بدست خواهید آورد. برای این کار کافی است:

  1. حداقل 5% تعداد کل شاخه‌ها را از بسته‌های متفاوت انتخاب کنید.
  2. طول هر شاخه را با متر فلزی اندازه گیری کنید، چون کم بودن طول می‌تواند وزن را پایین بیاورد.
  3. هر شاخه را جدا گانه روی ترازوی کالیبره وزن کنید، همچنین در صورت نبود ترازوی مناسب می‌توانید از هر شاخه یک قطعه یک متری برش زده و آن قطعه را وزن کنید که توصیه نمی‌شود.
  4. نتیجه را با بازه‌ی مجاز استاندارد تطبیق دهید و اگر انحراف زیاد بود، پیش از تخلیه‌ی کامل بار صورت جلسه کنید.

اگر چه توزین کل محموله روی باسکول نیز لازم است اما این عمل با نمونه گیری تفاوت دارد. نمونه گیری می‌تواند تفاوت وزن شاخه‌ها را آشکار کند و این هر دو روش بایستی به عنوان مکمل به کار گرفته شوند. با این ترکیب، وزن واقعی میلگرد در هر محموله از بر اساس داده‌های شما ثبت می‌شود و به ادعای فروشنده وابسته نمی‌ماند. برای اطلاع از فهرست کامل‌تر پرسش‌هایی که پیش از خرید باید بپرسید، می‌توانید به نکات مهم خرید میلگرد مراجعه کنید.

در انتخاب ابزار اندازه گیری نیز بایستی دقت کنید. بهتر است برای اطمینان از صحت دقت ترازو، ابتدا وزنه مرجعی را که از پیش وزنش را می‌دانید روی ترازو قرار دهید. همچنین مقیاس دقت ترازو را نیز مد نظر قرار دهید. ترازویی که با مقیاس صد گرم درجه بندی شده است برای اغلب میلگردها مناسب است اما ممکن است در توزین میلگرد 8 خطای بیشتری ایجاد کند.

روش تشخیص وزن میلگرد کارخانه های مختلف

حتما توجه داشتیه باشید که برای فروشنده و توزیع‌کننده، مستندسازی مهم‌تر از خود توزین است. شماره‌ی بسته، برچسب کارخانه، وزن ثبت شده‌ی نمونه‌ها و عکس ترازو را حتما پیش خود نگه دارید تا در صورت بروز اختلاف بتوانید فروشنده را قانع کنید. همچنین بسیار مهم است که از پیش فروشنده‌ای را انتخاب کرده باشید که امکان مرجوع کردن کالا را فراهم کرده باشد. آهن پرایس علاوه بر ارائه ضمانت کیفیت و اصالت کالا، با در نظر گرفتن سازوکارهای مرجوع کردن بار خیال مشتری را از هر نظر راحت کرده است. مقایسه و جست و جوی کافی پیش از خرید نیز باعث کاهش ریسک خرید خواهد شد، جدول زیر تنوع وزنی برخی از برندهای موجود در بازار را نشان می‌دهد.

کارخانه

میلگرد ۱۲ (kg)

میلگرد ۱۴ (kg)

میلگرد ۱۶ (kg)

میلگرد ۲۲ (kg)

ذوب آهن اصفهان

10.5

14.5

18.5

35.5

راد همدان

9.5

13.5

۱7.5

31

ظفر بناب

10.3

14

18

35

آناهیتا گیلان

10.5

۱۴

18.5

۳۵

آریان فولاد

10

14

18

35

میانه

10.5

14.5

۱۹

۳۶

پرشین فولاد

11

14

18

35

سیادن ابهر

11

14.5

19

35

همان طور که مشاهده می‌کنید اغلب فولاد سازان میلگرد را در محدوده نسبتا ثابتی تولید می‌کنند. در این میان فولاد راد همدان یک اسثتناست و معمولا پروفیل‌های تولید شده توسط این برند از وزن کمتری نسبت به رقبا برخوردارند. همچنین نکته دیگری که از مقایسه اعداد جدول بدست میاد تلورانس کمتر در سایز‌های قطورتر است. بهتر است برای کسب اطلاعات تکمیلی و وزن سایزهای دیگر، به صفحه‌ی جدول وزن میلگرد مراجعه کنید. همچنین اگر پروژه‌ی شما نیاز به مقایسه‌ی نوع محصول دارد، مقاله آشنایی با انواع میلگرد کمک می‌کند تا آجدار، ساده و گریدهای مختلف را از یکدیگر تشخیص داده و هر یک را فراخور نیاز پروژه خود بکار بگیرید.